Starożytny Rzym - Antyczny Rzym < Historia Włoch

autor: Agnieszka Kozerawska

Republika

Podstawowe formy ustroju republikańskiego ukształtowały się w pierwszych dekadach Republiki, późniejsza jego ewolucja wynikała ze ścierania się dążeń i ambicji zarówno grup społecznych jak i jednostek, np. historię wewnętrzną V i IV w. p.n.e. zdominował konflikt pomiędzy patrycjuszami (dziedziczną elitą), a plebejuszami, którzy dążyli do uzyskania równouprawnienia politycznego i obywatelskiego. Jednym z licznych efektów tego konfliktu była pierwsza kodyfikacja prawa zwyczajowego w połowie V w. p.n.e., będąca nie tylko sukcesem plebejuszy, ale przede wszystkim wielkim osiągnięciem dla całego Rzymu, dając początek rozwojowi prawa rzymskiego.

Podbój Italii

Rzymianie początku Republiki byli dość prymitywnym pod względem kulturalnym, ale za to wojowniczym społeczeństwem, któremu - po pierwszych sukcesach w wojnach z sąsiednimi plemionami - wzrósł apetyt na zdobycze terytorialne i związane z tym profity. W wyniku licznych wojen: z Latynami (pocz. V - I poł. IV w. p.n.e.), z zamieszkującymi środkową Italię na wschód od Lacjum Samnitami (I poł. IV - pocz. III w. p.n.e.) oraz miastami etruskimi i greckimi koloniami, Rzym zapewnił sobie panowanie nad całą niemal Italią. Nie uchronił się jednak od przejściowych porażek, jaką był niewątpliwie najazd Galów w pocz. IV wieku, którzy prawie doszczętnie złupili i częściowo spalili miasto. Pod wrażeniem tego najazdu senat zadecydował o budowie nowych murów obronnych - były to potężne mury zwane serwiańskimi, których szczątki zachowały się do dziś. Wraz z kapitulacją greckiego Tarentu w 272 r oraz zdobyciem ostatniego wolnego miasta etruskiego - Volsini w 264 r. p.n.e. Italia znalazła się w pełni we władaniu Rzymian.

 Podbój Italii uczynił z Rzymu prawdziwą potęgę. Obszary, na których ludność mówiła tzw. dialektem latyńskim pokrewnym rzymskiemu, zostawały wcielone bezpośrednio do państwa rzymskiego, a mieszkańcy otrzymywali niepełne rzymskie obywatelstwo (bez praw politycznych), natomiast z pozostałymi plemionami zawierano sojusze, czyniąc z nich sprzymierzeńców i nakładając obowiązek daniny krwi - czyli zasilania rzymskiej armii. Zwykle też zabierano podbitym ludom część ziem (na ogół 1/3), które zasiedlano kolonistami. Działania te przyczyniały się do scalania zdobytych ziem i asymilacji obcoplemiennej ludności, choćby dlatego, że w armii obowiązywała łacina. Ułatwieniu kontroli nad rozrastającym się państwem służyć też miała sieć słynnych rzymskich dróg, z których liczne fragmenty przetrwały do dziś - pierwszą z nich była via Appia z końca IV w. p.n.e.

Narodziny Imperium Rzymskiego

Podbiwszy Italię, Rzym stanął przeciwko afrykańskiej Kartaginie, rywalce w basenie zachodniego Morza Śródziemnego, wkraczając tym samym na drogę trwającej kilkaset lat ekspansji poza terytorium Italii. Wojny punickie (264-146 r. p.n.e.) przyniosły Rzymowi pełne zwycięstwo, mimo chwilowej grozy, jaką wywołała słynna wyprawa wodza kartagińskiego Hannibala do Italii. W 146 r. p.n.e. Kartagina została zburzona, zaś wszystkie jej posiadłości w Afryce i na Płw. Iberyjskim znalazły się w rękach zwycięzców. Państwo Rzymskie zaczęło się rozrastać w błyskawicznym tempie, rozszerzając swe panowanie nad całym niemal basenem Morza Śródziemnego. Kolejne podboje doby schyłku Republiki i wczesnego Cesarstwa oparły Imperium o Ren (z Brytanią) i Dunaj na północy, południowe i wschodnie wybrzeża Morza Czarnego na wschodzie oraz I kataraktę Nilu w Egipcie na południu. Z podbitych ziem tworzono prowincje rzymskie.

Kryzys i upadek Republiki

W rosnącej potędze państwa kryły się zalążki słabości, które doprowadziły Republikę do upadku. Pogłębiało się rozwarstwienie społeczeństwa: wyższe warstwy gromadziły w swych rękach wielkie majątki ziemskie, z kolei drobni posiadacze, tworzący trzon armii, często tracili pod swą nieobecność ziemię na rzecz tych pierwszych. Ubożenie średniozamożnych warstw przekładało się na armię ze względu na cenzus majątkowy przy rekrutacji. Nie powiodły się reformy agrarne, mające uzdrowić sytuację, a ich autorzy, bracia Grakchowie, zostali zamordowani. Problem pozyskania rekrutów stał się na tyle palący, że w końcu II w. p.n.e. wódz i konsul Gajusz Mariusz przeprowadził reformę armii: między innymi zniesiono cenzus majątkowy i przekształcono armię obywatelską w zawodową. Jednak nierozwiązany pozostał problem weteranów - niepewni przyszłości żołnierze swą nadzieję pokładali w wodzach. W taki sposób armia stała się narzędziem ambicji i prywatnych celów jednostek. I w. p.n.e. obfitował w wojny domowe pomiędzy czołowymi politykami rzymskimi, najpierw pomiędzy Mariuszem właśnie i Sullą, potem między Pompejuszem, a Cezarem, w końcu między Markiem Antoniuszem i Oktawianem. Zwycięski Oktawian wprowadził w życie pryncypat - przy zachowaniu pozorów ustroju republikańskiego skupił w swym ręku pełnię władzy. Kiedy w 27 r. p.n.e. senat nadał mu tytuł augusta, narodziło się Cesarstwo.