autor: Agnieszka Kozerawska

Cesarstwo Rzymskie

Cesarstwo Rzymskie było ogromnym, zróżnicowanym, a zatem trudnym do rządzenia tworem - wiele więc zależało od sprawności władzy i od osoby samego cesarza. Pod tym względem Imperium miało jednak zmienne szczęście, przeżywało zarówno okresy spokoju i rozkwitu, jak i ciemne dni walk o władzę, morderstw politycznych oraz ogarniającego państwo chaosu.

Rządy Oktawiana Augusta uspokoiły sytuację po okresie walk końca Republiki. Następująca po nim dynastia julijsko - klaudyjska (9) w zasadzie kontynuowała linię polityki przez niego wytyczoną. Po śmierci ostatniego z dynastii - Nerona (68 r.), armia obwołała aż czterech cesarzy (tzw. rok czterech cesarzy), co demaskowało prawdziwy charakter rządów w Imperium. Dopiero rządy Antoninów (96 - 192 r..)(10) (po śmierci z ręki mordercy ostatniego z Flawiuszów) przyniosły ze sobą prawdziwie szczęśliwy czas dla Rzymu, zwany często „złotym wiekiem”: stabilizację polityczną, rozwój gospodarczy i rozkwit kultury, upowszechnienie prawa rzymskiego i szkolnictwa, do czego przyczynił się rosnący zasięg łaciny.

Kryzys

Wkrótce jednak nastał okres nieustannych walk o władzę, pogrążających państwo w głębokim kryzysie. Po upadku dynastii Sewerów (śmiercią naturalną zmarł tylko jej założyciel), w latach 235-284 armia obwołała ponad 50 cesarzy, z których większości nie udało się nawet zająć Rzymu, a niemal każdy zginął z rąk morderców. Nieustanne walki i upadek władzy zmieniły krajobraz gospodarczy państwa. Ludność gnębiona podatkami na utrzymanie zwalczających się armii ubożała i traciła ziemie, wyrastały natomiast latyfundia, stając się samowystarczalnymi jednostkami gospodarczymi. Zjawiskom tym towarzyszył upadek handlu (zaniedbano bowiem szlaki handlowe - drogi, mosty, spadała wartość pieniądza), ten z kolei pociągnął za sobą upadek miast. Nie był to również sprzyjający czas dla kultury i oświaty. W granice Cesarstwa wdzierały się barbarzyńskie plemiona. Ludność barbarzyńska stanowiła coraz liczniejszy procent armii rzymskiej, co miało się stać gwoździem do trumny Imperium dwa wieki później.

Schyłek

Reformy Dioklecjana (284-305r.) i Konstantyna (306-337r.) przyniosły chwilową poprawę sytuacji, ale nie zmieniły trendu, który przyniósł zgubę Cesarstwu na Zachodzie. Dioklecjan przekształcił państwo rzymskie w monarchię absolutną według  wschodnich wzorów (tzw. dominat (11)), a dla ułatwienia zarządzania imperium wprowadził system rządów zwany tetrarchią, inicjując późniejszy podział terytorialny Imperium. Konstantyn w 330 r przeniósł stolicę Cesarstwa do Konstantynopola - Rzym już od pół wieku stał poza głównym nurtem wielkiej polityki ustępując miejsca Mediolanowi. W 313 r. edyktem mediolańskim cesarz wprowadził równouprawnienie chrześcijaństwa, którego wyznawców prześladowano jeszcze za jego poprzednika. Sam zresztą przyjął nową religię na łożu śmierci. Ostatecznie starych rzymskich bogów zepchnął z piedestału Teodozjusz Wielki, ustanawiając w 392 r. chrześcijaństwo religią państwową. Wraz z jego śmiercią w 395 r. nastąpił ostateczny podział Cesarstwa na Wschodnie i Zachodnie.
 
Upadek

Przyczyn upadku Cesarstwa na Zachodzie należy upatrywać w fatalnym zbiegu kilku czynników, a przede wszystkim w słabości władzy, która nie była w stanie skutecznie zarządzać rozrośniętym państwem, na co nałożyło się zjawisko znane w historiografii jako wielka wędrówka ludów. Niosło ono z sobą nieustanny napór ludów germańskich na granice Cesarstwa, a w konsekwencji zmianę struktury osadnictwa na jego obszarze (tworzyły się półsuwerenne obszary barbarzyńskie, których przynależność do Cesarstwa stawała się coraz bardziej iluzoryczna) oraz pogłębiającą się barbaryzację armii. Już w 410 r. Rzym został zdobyty i zrabowany przez Wizygotów, co wywołało szok wśród mieszkańców Italii, miasto pozostawało bowiem symbolem Imperium, choć siedziba władców mieściła się od lat w Mediolanie, a od pocz. V w. w Rawennie. W 455 r. Wieczne Miasto okrutnie złupili Wandalowie, którzy dali się we znaki w całej Italii - stąd termin „wandalizm” . Pogrążone w chaosie i walkach o władzę, coraz bardziej uszczuplone, Cesarstwo Zachodnie wegetowało do 476 roku, gdy rzymski wódz germańskiego pochodzenia Odoaker odsunął ostatniego z cesarzy Romulusa Augustulusa w cień i został obwołany przez wojsko królem (rex) czyli wodzem.