Świadomość narodowa Włochów jest jeszcze dziś powiązana z późnośredniowieczną historią kraju, kiedy to dominował patriotyzm regionalny.

W ówczesnym kontekście podziału kraju na królestwa, hrabstwa czy księstwa wraz ze swoimi poddanymi była między nimi silna rywalizacja. Rezultat takiego przebiegu wypadków zdeterminował rozległą i przestronną różnorodność języków i dialektów jak i frenetyczne przemiany polityczne.

Z pewnego punktu widzenia, może to być pomocne w zrozumieniu dzisiejszych Włoszech. Jedność narodowa została zrealizowana w XIX wieku dzięki akcji militarnej prowadzonej między innymi przez ludność walczącą o niepodległość. Nie było to jednakże tylko zjawisko wśród społeczności, ale przede wszystkim chęć zdobycia władzy przez wojska Piemontu, który pokonał królestwa Italii.

Klemens von Metternich powiedział "Włochy to tylko wyrażenie geograficzne". Wszystko to jeszcze w dniu dzisiejszym jest prawdą. Ale również prawdą jest przeciwieństwo tego stwierdzenia. Być może właśnie to ograniczenie działa jednocześnie na korzyść Włoch. Wystarczy przebyć Italie wzdłuż i wszerz. Zaskakuje, że ta sama flaga reprezentuje tyle światów, tak różnych między sobą.
Dzięki telewizji, radiu i postępującemu szkolnictwu włoski zaczyna się dziś ujednolicać mimo wielu zniekształceń dialektycznych. Każdy region Italii ma swój odrębny język, tak w określeniu wielu słów jak i jego akcentu i melodii.
Aż prawie do połowy XX wieku tylko nieliczna część mieszkańców słonecznej Italii była w stanie wysłowić się poprawnie. Większość mieszkańców porozumiewała się dialektami tak różnymi między sobą, że czasami wzajemne zrozumienie było niemożliwe.
Ta trudność komunikacyjna jak i różnica zwyczajów i tradycji działała zawsze na niekorzyść prawdziwej świadomości narodowej Włochów, którzy nigdy nie byli nacjonalistami. Już Duce próbował wypromować patriotyzm jako nadrzędną wartość narodową, ale wysiłki samego Mussoliniego pozostały daremne. Myślę, że w głębi duszy nawet on miał silne wątpliwości odnośnie świadomości narodowej swych ''poddanych''.

Ale czy Włosi kochają swój kraj? Jeśli przemkniecie się do pociągów, barów, sklepów słonecznej Italii usłyszycie ciągły lament - to prawdziwa specjalność narodowa. Narzeka się na niedobry rząd. Na egoistyczną północ kraju, która myśli tylko o biznesie. Na mafijne południe. Na korupcję. Płaczę się ponieważ za granicami kraju problemy są rozwiązywane, podając ciągle przykład uporządkowanych Niemców i zorganizowanych Francuzów. Prawdziwa tragedia.

Spróbujcie jednak wtrącić się do dyskusji i narzekania, przyznając, że jesteście obcokrajowcami... Mówiąc, że również i Wy widzicie we Włoszech wiele niedociągnięć - ryzykujecie linczem. Uciekajcie, gdzie się da. Tylko Włosi mają prawo krytykować swój kraj. To właśnie ten zagadkowy stosunek miłości i nienawiści, który łączy mieszkańców Italii. Tłumaczą to tysiące męczenników i bohaterów wojen w obronie tego ''dziwnego miejsca geograficznego'' o formie buta, które kochają do szaleństwa. Nawet silna rywalizacja między miastami, między Północą i Południem jak i czasami przesadzona prowincjonalność, nie przeszkadza mieszkańcom czuć się reprezentantami flagi zielono biało czerwonej.

Włosi to nie "uber alles". Wiedzą o tym doskonale i nie mają żadnego zamiaru by się nimi stać. By ich uszczęśliwić wystarczy im wygrana z Niemcami czy Francuzami w mistrzostwach piłki nożnej. Spektakl, w którym ma udział  cały kraj, wydaje się jakby wydany na cześć wygranej wojny. Piękne widowisko. Nie wiem czy jeszcze jakiś europejski naród potrafi się tak spontanicznie cieszyć.