autor: Agnieszka Kozerawska

Wódz rzymski - Odoaker odesłał insygnia cesarskie do Konstantynopola, zadowalając się chwilowo namiestnictwem, wkrótce jednak spróbował zrzucić nawet tę fikcyjną zwierzchność Wschodu.

Interwencja Konstantynopola, który posłużył się ostrogockimi sprzymierzeńcami pod wodzą Teodoryka, nie przyniosła oczekiwanej przez cesarza zmiany: Teodoryk został jego namiestnikiem, ale i królem dla Ostrogotów - w rezultacie powstało w Italii - podobnie jak wcześniej na innych terenach okupowanych przez Germanów - barbarzyńskie „półpaństwo”.

W rękach Bizancjum

W poł. VI w Bizantyjczycy odbili Italię, ale kraj był bardzo wyniszczony wojnami, wiele miast legło w gruzach. Słabość tę wykorzystali Longobardowie (13), którzy jedynie dlatego nie opanowali całego Półwyspu, bo nie potrafili w porę się zjednoczyć. W rezultacie Italia podzielona została ( II poł. VI - poł. VIII w.) między Bizancjum i Longobardów. Z ziem podległych Cesarstwu utworzono Egzarchat Raweński, obejmujący na północy skrawek wybrzeża z Genuą, Lagunę Wenecką, Pentapolis z Rawenną, Rzym, Neapol oraz Kalabrię i Apulię na południu; resztę Półwyspu  - północ Italii, Toskanię, Księstwa Spoleto i Benewentu - zajęli Longobardowie, traktujący kraj jak podbity.
Znikły w ten sposób dawne starożytne dzielnice Italii. Podział ten, wyrosły z nowej rzeczywistości, dał początek średniowiecznym Włochom. A że komunikacja pomiędzy poszczególnymi rejonami była utrudniona, zaczął szerzyć się partykularyzm, tak charakterystyczny później dla Włoch. Do głosu zaczęły dochodzić czynniki lokalne, jak choćby w odciętej od reszty Egzarchatu Wenecji, gdzie władzę począł sprawować obierany przez miejscowy patrycjat doża. W Rzymie natomiast ton nadawał biskup rzymski czyli papież, który przynajmniej od poł. V w. rościł sobie pretensje do prymatu w Kościele katolickim. Papiestwo nabierało znaczenia, zwłaszcza od czasów Grzegorza I Wielkiego (590-604), zarówno w samym Rzymie, jak i w części Italii, mimo formalnej zależności i lojalności wobec cesarza i reprezentującego go na Półwyspie egzarchy.
 
    Italia w sferze wpływów  Państwa Franków   

W poł. VIII w. Longobardowie położyli kres istnieniu Egzarchatu. W nowej sytuacji zagrożone papiestwo szukało pomocy u władców frankijskich. Król Franków Pepin Mały, otrzymawszy wcześniej z rąk papieża namaszczenie (co sankcjonować miało jego niezbyt legalnie zdobytą władzę), pokonał Longobardów, a całość odebranych im ziem w środkowej Italii przekazał papieżowi, dając tym samym podstawy do powstania Państwa Kościelnego (14). Następca Pepina - Karol, zwany już przez jemu współczesnych Wielkim, w wyprawach lat 70-tych VIII w. rozciągnął obszar swego władztwa na Państwo Longobardów, koronując się na ich króla. Zajęcie Państwa Longobardów oraz kuratela nad Państwem Kościelnym dały Karolowi władzę nad większą częścią Italii. W Boże Narodzenie 800 r. papież Leon III ukoronował Karola na cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Był to cios ostateczny dla italskich ambicji Bizancjum. Zaskoczony był też sam Karol: pragnął co prawda tytułu cesarskiego, ale akt ten - ku jego niezadowoleniu - stwarzał pozory wyższości władzy duchowej nad świecką. Stosunki Papiestwo - Cesarstwo stały się osią wielu konfliktów w następnych stuleciach.
W 843 r. w Verdun Państwo Franków zostało podzielone między trzech wnuków Karola, Italia - wraz z tytułem cesarskim - przypadła najstarszemu z nich, Lotarowi. Wkrótce jednak Włochy uległy feudalnemu rozdrobnieniu, a lokalni możnowładcy ogłosili się niezależnymi władcami.

Między Cesarstwem, a Papiestwem - rozwój miast

W X wieku Włochy znalazły się w sferze wpływów Rzeszy Niemieckiej, powstałej na gruzach wschodniej części państwa Karola Wielkiego. Jej władca, Otton, w poł. X w. zapewnił sobie zwierzchność lenną nad ówczesnym włoskim królem, a 10 lat później sam objął tron w Mediolanie. W 962 r. w bazylice św. Piotra papież włożył na głowę Ottona cesarska koronę, jednak faktycznie Papiestwo zostało Cesarstwu podporządkowane. W przyszłości (XI w.) zaczęły narastać spory między Cesarstwem, a dążącym do uniezależnienia się spod władzy świeckiej Papiestwem, które przerodziły się w walkę o dominację w zachodniej Europie.
Okres od IX do XI wieku to czas najazdów arabskich i normańskich na Półwysep. Arabowie zajęli w IX wieku Sycylię, w XI wieku zdobyli ją z kolei Normanowie i utworzyli tam niezależne królestwo. Zarówno prawie 200-letnie rządy arabskie, jak i normańskich Giscardówbyły dla Sycylii pomyślne i stworzyły niezwykły grecko - arabsko - łaciński konglomerat społeczno - kulturalny.

Zmiany w gospodarce feudalnej X wieku spowodowały w XI - XII wieku takie przemiany gospodarcze, które przyniosły odrodzenie się miast w północnych i środkowych Włoszech. Powstawały tzw. włoskie komuny miejskie (16) o prężnej gospodarce i wysokiej kulturze. Wykorzystały one osłabienie władzy cesarskiej w wyniku sporu o inwestyturę, by utrwalić swój samorząd miejski i uniezależnić się od Cesarstwa. Miasta te - najważniejsze wśród nich to Genua, Wenecja, Mediolan, Florencja, Piza, Pawia, Modena, Cremona czy  Siena - w XII w. stały się ważnymi ośrodkami handlu i rzemiosła, dając początek ekspansji włoskich kupców i bankierów. Wenecja i Genua skupiły w swym ręku niemal cały handel z Lewantem, zakładając nawet swe kolonie handlowe.
Emancypacja miast i rosnąca siła Sycylii sprowokowały interwencję Fryderyka I Barbarossy. Po wieloletnich zmaganiach z Ligą Lombardzką , która weszła do koalicji z papiestwem i Sycylią, Barbarossa potwierdził ostatecznie autonomię włoskich miast w zamian za uznanie swojego zwierzchnictwa, a w drodze układu zapewnił swojemu potomkowi tron sycylijski (później przejęli go Andegawenowie, a pod koniec XIII w. Królestwo rozpadło się). Porozumienia te z kolei niepokoiły Papiestwo, popierało więc wszelkie ruchy emancypacyjne wobec Cesarstwa. W XIV w. papieże dostali się pod protektorat królów francuskich - była to tzw. niewola awiniońska papieży (1309-77).