tekst: Agnieszka Kozerawska

Religia i mitologia czyli bogowie i politycy

Rzymskie wierzenia, formy kultu i mitologia były jak trzy odnogi tej samej rzeki, nierozerwalnie ze sobą związane, lecz płynące osobnym korytem i dziś trudno czasem uchwycić i prześledzić ich nurty. Stosunkowo najtrwalsze w życiu religijnym pozostały rytuały. Pradawne obrzędy notowano w kalendarzach świąt - najstarszy, potrzaskany kalendarz z Ancjum pochodzi co prawda nie wcześniej niż z I w. p.n.e., jednak zachowały się w nim ślady przeszłości sięgające czasów królewskich. Nierzadko rytuał poprzedzał mit, który go dopiero wyjaśniał, bo dawne jego wytłumaczenie zanikło. Natomiast mitologia, zwłaszcza państwowa w ujęciu historycznym, zmieniała się pod wpływem różnych czynników i czasem sami Rzymianie mieli trudności z nadążeniem za tymi zmianami.

Pierwotne kulty i bóstwa opiekuńcze.

Początkowo Rzymianie byli społeczeństwem rolniczym i religia w pełni ten charakter odzwierciedla - świat wypełniony był przeróżnymi bóstwami, odpowiedzialnymi za wszelkie zjawiska na ziemi, rośliny, a nawet fazy ich rozwoju, za każdą czynność związaną z uprawą ziemi, a także z życiem codziennym i całej społeczności. Osobne bóstwa towarzyszyły narodzinom i umieraniu człowieka, chorobom i wydarzeniom rodzinnym. Wielką rolę odgrywały bóstwa opiekuńcze, lary i penaty, od których zależały dostatek i zdrowie rodziny. Lary opiekowały się domem, zagrodą i polem rolnika, w każdym domu znajdowało się lararium, rodzaj ołtarzyka, gdzie ustawiano drewniane, marmurowe albo brązowe figurki larów, do których ojciec rodziny modlił się każdego dnia, żegnał je przed podróżą, a po powrocie witał. Larom stawiano kapliczki także na polach rolnika i rozdrożach, później także - kiedy kult bóstw opiekuńczych wyszedł poza ramy rodzinne - budowano kapliczki larom poszczególnych ulic, dzielnic czy całych miast. Penaty były starymi italskimi bóstwami, dobrymi demonami domowymi, odpowiedzialnymi za powodzenie gospodarstwa domowego, a zwłaszcza za spiżarnię. Z czasem zwracano się do nich także o dobrobyt dla całego państwa i zasobność państwowych spichrzów, a cześć oddawano im w świątyni Westy. Rzymianie czcili także duchy przodków, zwane manami: składali im ofiary, obchodzili też swoiste święta zmarłych, tzw. Parentalia - w ostatnim ich dniu (Feralia) zanoszono na groby zmarłych dary w postaci wina, miodu, mleka i kwiatów.

Religia państwowa.

Wraz z krystalizowaniem się form społecznych i państwowych Rzymu religia zyskiwała wymiar ponadrodzinny, państwowy. Przede wszystkim wyłonił się rzymski panteon bóstw państwowych. Na czele tego najdawniejszego, z czasów pierwszych królów, stali: Jowisz, Mars i Kwirynus - najstarsza trójca kapitolińska. Do grona najważniejszych bóstw zaliczali się także Westa i Janus. Zorganizowanie życia religijnego Rzymu i ustanowienie kultu bogów oraz kolegiów kapłańskich przypisywano następcy Romulusa na rzymskim tronie - Numie Pompiliuszowi, słynącemu z pobożności i mądrości, któremu doradzała żona - nimfa Egeria. Etruskiemu rodowi Tarkwiniuszy natomiast przypisuje się ustanowienie nowej triady kapitolińskiej: Jowisza, Junony i Minerwy, którym wybudowano na Kapitolu największą w Italii świątynię - Templum Iovis Optimi Maximi. Budowla ta, okazała, choć wykonana całkowicie z drewna, nie była widać zbyt miła Największemu, skoro kilkukrotnie płonęła, w dodatku przynajmniej dwa razy od uderzenia piorunu. Ostatniej odbudowy - tym razem z białego marmuru - dokonano w I w. n.e., budynek przetrwał do XII w.

Naczelnym bóstwom rzymskim należy się kilka słów więcej. Jowisz był to stary, praindoeuropejski bóg nieba, światła, pogody i zjawisk przyrody. Stał się największym bogiem Rzymu i jego opiekunem. Wspierał walczących żołnierzy i patronował zawieranym traktatom. Stąd też tak liczne jego przydomki np. Zsyłający Deszcze, Ciskający Pioruny, Zwycięski, Największy, Najlepszy oraz atrybut - piorun.Junona , żona Jowisza, to bardzo kobieca bogini - opiekowała się rodzinami, małżeństwami, kobietami, dziewczętami i rodzącymi matkami. Święta obchodziła 1 marca (Matronalia) - czyżby był to starożytny dzień kobiet? Minerwa natomiast była boginią mądrości, nauki, rzemiosł, sztuki i literatury, była najprawdopodobniej bóstwem pochodzenia etruskiego. Kolejna pani,Westa , to dziewicza bogini domowego ogniska, także opiekunka całego państwa. W jej okrąglej świątyni na Forum Romanum, ufundowanej według legendy przez Nume Pompiliusza, płonął wieczny ogień, symbol trwania Rzymu, stale podsycany przez westalki. Przejdźmy do panów.Mars początkowo czczony był jako bóstwo pór roku, zwłaszcza wiosny (jemu poświęcony był marzec - Martius), potem stał się bogiem wojny, a szerzej - bogiem działalności młodych mężczyzn. Utożsamiany bywał z Kwirynusem, w którym Rzymianie z czasem zaczęli dopatrywać się „ubóstwionego” Romulusa.Kwirynus był jednym z najstarszych bóstw italskich, początkowo najpewniej patronem rolnictwa, później stał się bogiem wojny (sabińskim). Czczono go na jednym ze wzgórz rzymskich, nazwanych zresztą od jego imienia Kwirynałem.Janus zaś to staroitalskie bóstwo, czczone w Rzymie jako patron bram, miast i domostw oraz wszelkiego początku - stąd jemu poświęcony był pierwszy miesiąc roku - Ianuarius. Wspomnijmy jeszcze o pięknej pani - Wenus , pierwotnie italskiej bogini wiosny, roślinności i warzyw. Wraz z utożsamieniem jej z grecką Afrodytą, Wenus przejęła wszystkie jej cechy i atrybuty.